Waarom COP31 weer een lege doos wordt: het obstakel heet kapitalisme

Sinds 9 november zijn de regeringen van de wereld voor de 31ste keer samen voor een VN-klimaattop, deze keer in de Turkse badplaats Antalya. Op de openingsdag kondigde de Turkse president Erdoğan twee nieuwe olievelden aan, waarmee de olieproductie in het zuidoosten van het land met 30% moet stijgen. Turkije levert de voorzitter van de top, milieuminister Murat Kurum. Australië leidt de onderhandelingen. Beide landen breiden hun steenkoolmijnen uit. Kurum liet in april al weten dat het “niet realistisch” is om landen te vragen om uit fossiele brandstoffen te stappen, want “elk land hangt ervan af”. Zelf zet hij vooral in op elektrificatie, onder de slogan “35 by 35”: het aandeel van elektriciteit in het energieverbruik moet van 23% nu naar 35% in 2035. Of die elektriciteit uit zonnepanelen of uit kolencentrales komt, staat er niet bij.
Het is makkelijk om daar cynisch over te doen. Na dertig klimaattoppen kunnen we de recensie bijna op voorhand schrijven: greenwashing, lege beloften, en winst die belangrijker is dan een leefbare planeet. Dat klopt allemaal nog steeds. Maar wie alleen dat herhaalt, mist dat er de voorbije jaren ook iets veranderd is. Zonnepanelen en batterijen zijn spotgoedkoop geworden. In 2025 haalde hernieuwbare energie wereldwijd steenkool in als grootste bron van elektriciteit. En het land dat dat vooral mogelijk maakte, is niet het “vrije Westen”, maar China.
Lang klonk het dat de markt het klimaatprobleem vanzelf zou oplossen, zodra groene stroom goedkoper werd dan fossiele. Daarvoor kwamen er groenestroomcertificaten, emissiehandel en koolstofprijzen. Wij hebben dat nooit geloofd. Vandaag is groene stroom goedkoper, en toch gaat de omschakeling veel te traag. Hoe komt dat? En wat moeten we denken van China, dat sommigen ter linkerzijde als voorbeeld naar voren schuiven? In dit artikel proberen we de feiten op een rij te zetten, zo nauwkeurig als we kunnen. Te vaak wordt over klimaat geschreven met halve cijfers en hele overtuigingen, ook aan onze kant. Het klimaat verdient beter. De feiten zijn bovendien sterk genoeg.
Waar staan we?
Wat betekent een graad meer?
Als klimatologen zeggen dat de aarde 1,37 °C warmer is geworden, gaat het over het gemiddelde over de hele planeet: dag en nacht, zomer en winter, land en zee. Dat klinkt weinig. Een graad of twee erbij, wat is daar mis mee in een land waar de verwarming het halve jaar aanstaat? Maar tijdens de laatste ijstijd, toen er op Zweden een ijslaag van drie kilometer dik lag, de Noordzee droog stond en de mensen uit het ijskoude België naar het zuiden wegtrokken, was het wereldwijd gemiddeld “maar” 6 °C kouder dan nu. Een paar graden gemiddeld is het verschil tussen twee verschillende werelden.
Dat gemiddelde verbergt bovendien grote verschillen. Europa is het snelst opwarmende continent, en warmt meer dan twee keer zo snel op als het wereldgemiddelde. In Ukkel was het in 2024 bijna 3 °C warmer dan in de pre-industriële periode. De extremen stijgen nog sneller: in West-Europa warmen de heetste zomerdagen meer dan drie keer zo snel op als het wereldgemiddelde. Afgelopen zomer stierven in de Europese steden naar schatting meer dan 50.000 mensen door de hitte. Dat is de dodelijkste zomer van deze eeuw, met bijna dubbel zoveel doden als in de beruchte hittezomers van 2003 en 2022. In België telde Sciensano tijdens de drie hittegolven van deze zomer 2.935 overlijdens meer dan normaal. Buiten Europa is het nog erger. In India en Pakistan ging het kwik in april in veel steden boven de 46 °C, en de klimaatopwarming maakte zo’n hittegolf drie keer zo waarschijnlijk. Officieel vielen er een paar dozijn doden, maar volgens klimaatonderzoekers is dat vermoedelijk een zware onderschatting. Wie sterft, zijn vooral mensen die buiten werken, dagloners en wie in een slechte woning leeft.
En opwarming betekent niet overal warmer. Als de grote Atlantische oceaanstroming (AMOC), waar de Golfstroom deel van uitmaakt, stilvalt, kunnen de winters in Noordwest-Europa net veel kouder worden, met vrieskou tot −20 °C in Nederland, terwijl de rest van de planeet verder opwarmt. Hoe groot die kans is, staat wetenschappelijk ter discussie. Maar “een graadje meer” is hoe dan ook een misleidend beeld.
De stand van de wetenschap
| Opwarming door de mens in 2025 | 1,37 °C boven 1850–1900, en ze stijgt met 0,27 °C per decennium (Forster e.a., 2026) |
| 2026 | wordt met meer dan 99% zekerheid het tweede jaar boven 1,5 °C; oktober was +1,75 °C (Copernicus) |
| CO2 in de atmosfeer | 427,7 ppm, 54% boven het pre-industriële niveau (Global Carbon Budget 2026) |
| Resterend budget voor 1,5 °C (50% kans) | 150 miljard ton CO2: minder dan vier jaar aan het huidige tempo (idem) |
| Verwachte opwarming tegen 2100 met het huidige beleid | 2,8 °C (UNEP Emissions Gap Report 2026) |
| Wat de nieuwe nationale klimaatplannen opleveren | −6% tegen 2035 tegenover 2019, terwijl voor 1,5 °C ongeveer −60% nodig is (UNFCCC-synthese, 27 oktober 2026) |
Een paar zaken verdienen uitleg. De temperatuur van één jaar schommelt, onder meer door El Niño, een periodieke opwarming van de Stille Oceaan die dit jaar uitzonderlijk sterk is. Daarom kijken klimatologen naar het langetermijngemiddelde. Dat zit nu op ongeveer 1,4 °C en gaat binnen enkele jaren structureel over 1,5 °C. In het klimaatakkoord van Parijs beloofden de regeringen in 2015 de opwarming “ruim onder 2 °C” te houden en te streven naar 1,5 °C. Die 1,5 °C wordt dus niet “bijna” gehaald. Ze wordt overschreden. De vraag is nog met hoeveel, en hoe lang. Daarover gaat het nu ook in Antalya: de eerste wensenlijst voor de slottekst draait rond “overshoot”, hoe ver en hoe lang de wereld boven 1,5 °C mag gaan.
Wat betekent een tiende van een graad? Het Global Tipping Points Report van oktober 2025, opgesteld door meer dan 160 wetenschappers, besluit dat de warmwaterkoraalriffen hun kantelpunt voorbij zijn: zelfs bij een stabilisering op 1,5 °C is hun afsterven op grote schaal “virtueel zeker”. Het is het eerste aardsysteem waarvan wetenschappers zeggen dat het kantelpunt bereikt is. Voor de AMOC en het Amazonewoud is de onzekerheid groot, maar het risico neemt met elke tiende toe. Elke tiende graad telt dus, ook nu 1,5 °C buiten bereik ligt. Opgeven is geen optie: 2 °C is veel erger dan 1,7 °C, en 3 °C is een andere planeet.
Wie warmt de planeet op?
Niet “de mens” in het algemeen. Een studie in Nature Climate Change berekende dat de rijkste 10% van de wereldbevolking verantwoordelijk is voor ongeveer twee derde van de opwarming tussen 1990 en 2020, en de rijkste 1% voor een vijfde (Schöngart e.a., 2025). De auteurs rekenen daarbij niet alleen wat de rijken verbruiken, maar ook de uitstoot die in hun beleggingen zit. Eerlijkheidshalve: tot die wereldwijde rijkste 10% behoort ook een groot deel van de werkende mensen in België. Het onderscheid dat er echt toe doet, is dat tussen wie verbruikt en wie beslist. Volgens de Carbon Majors-databank zijn amper 32 producenten van olie, gas, steenkool en cement, sommige privé en andere in staatshanden, goed voor meer dan de helft van de wereldwijde uitstoot van fossiele brandstoffen en cement. Werkende mensen beslissen niet of er een tramlijn komt of een extra rijstrook, en ook niet waarmee de fabriek waar ze werken draait. De grote aandeelhouders van Shell beslissen wel waarin Shell investeert. De klimaatcrisis is een klassenkwestie.
De paradox: goedkoop, maar niet winstgevend genoeg
Eerst het goede nieuws
- In 2025 leverde hernieuwbare energie wereldwijd voor het eerst meer stroom dan steenkool: 33,8% van de elektriciteit, tegenover 33,0%. Zonne-energie alleen dekte 75% van de groei van de vraag.
- Batterijen om zonne- en windstroom op te slaan, zoals de grote batterijparken aan het stroomnet, kostten in 2025 nog maar 70 dollar per kWh: 45% minder dan een jaar eerder.
- Volgens het Internationaal Energieagentschap gaat er dit jaar 2.200 miljard dollar naar schone energie en 1.200 miljard naar fossiele.
- Volgens de projectie van het Global Carbon Project zou de wereldwijde uitstoot uit fossiele brandstoffen dit jaar met 0,4% dalen.
Dat laatste is wel een voorzichtig goed nieuws. Steenkool stijgt nog licht (+0,6%). Olie daalt (−1,9%), maar deels door de olieschok na de oorlog tegen Iran en de sluiting van de Straat van Hormuz. Tel je de ontbossing en het andere landgebruik mee, dan stijgt de totale CO2-uitstoot nog, van 42,8 naar 43,3 miljard ton. Klimaatonderzoeker Glen Peters waarschuwt terecht dat één jaar daling nog niet betekent dat het hoogtepunt achter ons ligt. Dat is pas zo als de daling voortkomt uit structurele veranderingen, en niet uit een tijdelijke olieschok. In 2020 daalde de fossiele uitstoot door de coronacrisis nog met 5,4%, om een jaar later bijna even hard terug te stijgen.
Wetenschappers van Oxford berekenden al in 2022 dat een snelle overstap naar hernieuwbare energie de wereld geen geld kost, maar biljoenen dollars bespaart tegenover een toekomst waarin we bij fossiele brandstoffen blijven (Way e.a., Joule, 2022). De techniek is er, en ze is goedkoper. Waarom gaat het dan niet veel sneller?
Het gaat om de winst, niet om de prijs
Het antwoord is ongemakkelijk voor wie in de markt gelooft. De Britse econoom Brett Christophers zocht het uit in zijn boek The Price Is Wrong (2024). Zijn besluit: “Uiteindelijk gaat het niet om de prijs, maar om de winstgevendheid.” Zonne- en windparken uitbaten en stroom verkopen “is in het algemeen niet erg winstgevend”. Precies omdat zon en wind gratis zijn, en de stroom bij veel zon en wind bijna niets waard wordt, levert een wind- of zonnepark doorgaans maar 5 à 8% rendement op. Grote Amerikaanse olie- en gasbedrijven beginnen volgens Christophers niet aan een nieuw project als ze er niet minstens 15% uit verwachten.
De waterval van Marx
Daar zit een diepere logica achter, die Marx al beschreef in het derde boek van Het Kapitaal: de grondrente. Op de wereldmarkt is er één olieprijs. Die moet hoog genoeg liggen om ook de duurste olievelden winstgevend te maken, want zonder hun olie is er niet genoeg om aan de vraag te voldoen. Lenin vatte het zo samen: de prijs hangt af van de productiekosten “niet op de gemiddelde maar op slechte grond”. Het Saoedische Aramco haalt olie boven voor ongeveer 12 dollar per vat, alles inbegrepen. Een nieuw project in het Canadese teerzand heeft 57 tot 75 dollar per vat nodig om rendabel te zijn. Maar alle olie wordt aan dezelfde wereldprijs verkocht, en die schommelde de voorbije jaren rond de 80 dollar per vat, met uitschieters tot boven de 100 dollar. Die extra winst komt niet voort uit een slimmere organisatie of uit harder werkende arbeiders, maar uit het bezit van een bron die anderen niet hebben. Marx gaf zelf het voorbeeld van een fabriek die draait op een waterval in plaats van op een stoommachine. De fabrikant met de waterval produceert goedkoper, maar verkoopt aan de prijs van zijn concurrenten. Die meerwinst komt volgens Marx niet van het kapitaal, maar van “een natuurkracht die te monopoliseren is en gemonopoliseerd is”, en ze komt toe aan wie de waterval bezit. Een olieveld raakt uitgeput en een waterval niet, maar daar gaat het hier niet om. Het punt is dat de rijke olievelden, net als de beste watervallen, in handen zijn van een beperkt aantal eigenaars, die anderen ervan kunnen uitsluiten. Een vat van Aramco brengt zeven keer zoveel op als wat het kost. Wie zulke winsten gewend is, steekt zijn geld niet in een windpark dat 5 à 8% per jaar opbrengt. Vandaar de 15% die de olie- en gasbedrijven minstens eisen van elk nieuw project.
Op het eerste gezicht lijkt een windmolen meer op Marx’ waterval dan een olieveld: wind raakt niet op. Maar zon en wind zijn bijna overal, en wie een zonnepark of een windmolen bouwt, kan er geen monopolie op vestigen. Bovendien kost een extra kilowattuur zonnestroom niets, want de zon stuurt geen factuur. Een gascentrale verkoopt niet onder de prijs van haar gas, een zonnepark verkoopt aan eender welke prijs. Als de zon schijnt, draaien alle zonneparken tegelijk, en zakt de stroomprijs naar nul of zelfs daaronder: in België was de stroomprijs vorig jaar meer dan 520 uur negatief. Hoe meer zonnepanelen er liggen, hoe minder hun stroom opbrengt. Het kapitalisme zet de dingen op zijn kop: een energiebron die niemand kan monopoliseren, na de bouw bijna niets kost en geen eindige brandstoffen vereist, zou een zegen moeten zijn voor de samenleving. Voor het kapitaal is ze net daarom onaantrekkelijk. Zonder subsidies of door de staat gegarandeerde prijzen is het een sector om te mijden.
Daarbovenop zit er wereldwijd voor duizenden miljarden aan fossiel kapitaal vast in mijnen, pijpleidingen, raffinaderijen en centrales. Elke snelle omschakeling betekent dat die waarde vernietigd wordt, en geen eigenaar laat dat zonder slag of stoot gebeuren.
Wat Big Oil met zijn winst doet
Hoe dat er in de praktijk uitziet? De vijf grote westerse oliebedrijven (BP, Chevron, ExxonMobil, Shell en TotalEnergies) boekten in het derde kwartaal van dit jaar samen 56 miljard dollar winst, dankzij de oorlogsprijzen. Wat doen ze ermee? Investeren in zon en wind? Nee. BP draaide zijn groene ambities vorig jaar al terug: het beetje dat naar zon en wind ging, gaat nu weer naar olie en gas. Maar hun totale investeringen stijgen niet, ondanks de recordwinsten: Shell verlaagde zijn investeringsbudget zelfs. Het geld gaat naar schuldafbouw en vooral naar de aandeelhouders, met 12,3 miljard dollar aan inkoop van eigen aandelen op één kwartaal.
Dat is geen samenzwering, maar gewoon hoe het kapitalisme werkt. Een bedrijf investeert niet in wat de samenleving nodig heeft, maar in wat het meeste opbrengt. Een energietransitie die winstgevend moet zijn voor privé-investeerders, wordt een transitie aan het tempo van de winstverwachting. En die verwachting is niet afgestemd op het klimaatsysteem. Christophers zegt het zo: “Telkens wanneer regeringen de steun aan hernieuwbare energie fors probeerden te verminderen, stortten de investeringen in.” Zijn conclusie is dat de staat het dan maar zelf moet doen. We komen daarop terug, want dat is precies wat er in China gebeurt. Of toch gedeeltelijk.
Eerst een rondgang langs de drie grote blokken: de VS, Europa en China.
De Verenigde Staten: de grootste historische vervuiler stapt op
Het land dat sinds 1750 het meeste CO2 uit fossiele brandstoffen in de atmosfeer heeft gebracht, bijna een kwart van het totaal, heeft geen regeringsdelegatie in Antalya. De VS stapten op 27 januari uit het Parijsakkoord. Op 8 januari kondigde de regering-Trump bovendien aan dat het land ook het VN-klimaatverdrag zelf (UNFCCC) verlaat, samen met het IPCC, het Groen Klimaatfonds, het internationale agentschap voor hernieuwbare energie IRENA en een rist andere organisaties. Die uittrede wordt een jaar na de officiële kennisgeving van kracht. Geen enkel land deed dat ooit eerder.
Ook binnen de VS zelf draait Trump de klok terug. In februari trok het Amerikaanse milieuagentschap EPA zijn officiële besluit uit 2009 in, waarin het vaststelde dat broeikasgassen een gevaar vormen voor de volksgezondheid. Dat besluit was de juridische basis van de federale klimaatregels, en meteen verdwenen ook alle uitstootnormen voor auto’s en vrachtwagens. De begrotingswet die Trump in juli 2025 liet stemmen, de “One Big Beautiful Bill”, schrapte de meeste belastingvoordelen voor zon, wind en elektrische wagens. De regering legde de bouw van alle vijf windparken op zee stil, tot rechters dat weer ongedaan maakten. Kolencentrales die zouden sluiten, moeten van het ministerie van Energie verplicht openblijven, op kosten van wie de stroomfactuur betaalt. De uitstoot steeg vorig jaar al met 2,4%, onder meer omdat de centrales 13% meer steenkool verbrandden, deels voor de stroomvretende datacenters van de AI-bedrijven. De volle gevolgen van het nieuwe beleid moeten dan nog komen.
Ook hier betalen de werkenden de rekening. Volgens de ondernemersorganisatie E2 werden sinds het begin van Trumps tweede ambtstermijn 216 grote projecten voor schone energie geschrapt, gesloten of ingekrompen. Daarmee gaan 68 miljard dollar aan investeringen niet door. Alle toeleveranciers meegerekend, verdwijnen hierdoor 468.000 bestaande of geplande jobs.
Hoe dat er concreet uitziet, toont de haven van New Bedford, Massachusetts. Veel havenarbeiders zijn er Amerikanen van Kaapverdiaanse afkomst, nakomelingen van zeelui die in de negentiende eeuw aanmonsterden op de walvisvaarders van de stad. Ze hadden jarenlang amper werk, tot de bouw van het windpark Vineyard Wind begon: aan 50 dollar per uur, bijna het dubbele van vroeger. Sommigen konden voor het eerst een huis kopen. Vineyard Wind is intussen af, maar het volgende windpark is voor onbepaalde tijd uitgesteld. De nieuwe pier van 140 miljoen dollar staat leeg, en de havenarbeiders zijn terug aangewezen op een uitkering of op seizoenswerk in de veenbessenvelden, waar vroeger al generaties Kaapverdianen werkten.
Dat is geen gril van één man. Het is het programma van de Amerikaanse heersende klasse, of toch van wie er de toon zet. Voor de olie- en gasbedrijven is “energiedominantie” in een tijdperk van wanorde en handelsoorlogen een geopolitiek wapen. “Drill, baby, drill” is buitenlands beleid geworden. In januari ontvoerden Amerikaanse troepen de Venezolaanse president Maduro, en Trump liet meteen weten dat Amerikaanse bedrijven de Venezolaanse olie zouden ontginnen. George W. Bush had in 2003 nog massavernietigingswapens nodig als voorwendsel om Irak binnen te vallen. Over de oorlog tegen Iran zegt Trump zonder schaamte: “Het liefst van al neem ik de olie in Iran.” Ook bij zijn dreigementen rond Groenland ging het om grondstoffen: de VS moeten er mee de mijnrechten krijgen.
Wie denkt dat de techmiljardairs een tegengewicht vormen, vergist zich. De uitstoot van Amazon, het bedrijf van Jeff Bezos, steeg vorig jaar met 16%, tot 81 miljoen ton CO2: door de datacenters, maar ook door steeds meer pakjes die met bestelwagens tot aan elke voordeur worden gebracht. De chauffeurs zijn niet eens bij Amazon in dienst, maar bij onderaannemers. Wie een vakbond opricht, vliegt eruit: in Los Angeles en New York zegde Amazon het contract op van onderaannemers wier chauffeurs zich bij de Teamsters hadden aangesloten. Met de winsten vliegen Bezos en zijn soortgenoten voor een paar minuten gewichtloosheid naar de rand van de ruimte. Het roet van kerosineraketten, zoals de SpaceX-raketten van Elon Musk, warmt de atmosfeer volgens onderzoekers van University College London bijna 500 keer sterker op dan roet uit alle andere bronnen samen, omdat het tot vier jaar hoog in de stratosfeer blijft hangen. Musk verkoopt zijn elektrische Tesla’s graag als redding voor het klimaat. Hoe het lithium voor de batterijen uit de grond komt, is een andere zaak. Toen iemand hem in 2020 verweet dat de VS een staatsgreep in Bolivia hadden gesteund om aan dat lithium te geraken, antwoordde hij: “We plegen een staatsgreep tegen wie we willen! Deal with it.“
Europa en België: groen praten, fossiel rekenen
De EU houdt graag de schijn op van de goede leerling. De officiële doelstelling voor 2040 is een netto-uitstoot die 90% lager ligt dan in 1990: was de uitstoot toen 100, dan mag ze in 2040 nog 10 zijn. “Netto” betekent wel dat wat bossen en koolstofopslag opnemen, er nog van afgetrokken wordt. En er zitten achterpoortjes in. Vanaf 2036 mag tot 5 van die 90 punten “gekocht” worden in het buitenland, via internationale emissiekredieten. In Europa zelf mag de uitstoot dus 15 blijven. Dat terwijl wetenschappelijk onderzoek keer op keer aantoont dat zulke compensatieprojecten de uitstoot zwaar overschatten. Een studie in Science vond dat de meeste bosbeschermingsprojecten die zulke kredieten verkochten nauwelijks extra ontbossing vermeden (West e.a., 2023). Om de twee jaar gaat de Commissie bovendien na of het doel nog strookt met onder meer het concurrentievermogen van de industrie en de energieprijzen, en dan kan ze voorstellen om de wet aan te passen.
En wat als het doel niet gehaald wordt? Dan gebeurt er weinig. De Europese klimaatwet kent geen sancties. Als een lidstaat ernaast zit, kan de Commissie hem aanbevelingen geven. Die lidstaat moet dan uitleggen hoe hij er rekening mee houdt, of waarom niet. Dat is het. Een doel voor 2040 is een belofte van politici die tegen dan al lang niet meer aan de macht zijn.
Een eenvoudige rekensom toont hoe geloofwaardig die belofte is. Tussen 1990 en 2025 daalde de netto-uitstoot van de EU met 39%, op 35 jaar tijd. Om in 2040 op −90% uit te komen, moeten er op 15 jaar nog eens 51 punten af, of 46 als er 5 punten in het buitenland gekocht worden. Dat is drie keer zo snel als gemiddeld sinds 1990, en twee keer zo snel als het voorbije decennium. Wie gelooft dat dat lukt, terwijl de Commissie om de twee jaar nagaat of het doel nog wel strookt met het concurrentievermogen? Veel waarschijnlijker wordt het doel bijgesteld naarmate 2040 dichterbij komt, of op papier gehaald met boekhoudtrucs. België kent dat. Als een van de slechtste leerlingen van de klas kreeg het voor 2020 een doel van 13% hernieuwbare energie, ver onder het Europese doel van 20%. Zelfs dat haalde het niet: in 2019 zat het nog steeds onder de 10%. De oplossing: de Belgische overheden kochten “groene energie” op papier van Denemarken, Finland en Litouwen. Hernieuwbare energie die daar werd opgewekt, telde zo hier mee. Zo kwam België in de statistieken uit op precies 13,0%.
Dat is geen toeval. De Europese Unie is geen staat, maar een verbond van nationale kapitalistische klassen, elk met hun eigen belangen: de Duitse autobouwers en chemiereuzen, de Franse wapenproducenten, de Luxemburgse fondsensector. Waar ze het allemaal over eens zijn, kan Europa keihard optreden. Denk aan de liberalisering van het spoor, de post en de energiemarkt, of aan de begrotingsregels die besparingen opleggen. Maar zodra iets de winsten van een deel van die kapitalisten bedreigt, wordt Europa een praatbarak, en blijven de mooie beloftes dode letter.
Ondertussen wordt ook het bestaande beleid afgezwakt. De koolstofmarkt voor gebouwen en transport (ETS2) werd een jaar uitgesteld, en de bestaande Europese koolstofmarkt staat onder vuur. Na een uitspraak van de Duitse kanselier Merz dat ze moest “herzien” worden, zakte de prijs fors. We zijn geen fans van zo’n koolstofmarkt, integendeel. Ze legt de rekening bij de consument, laat de grote industrie met gratis rechten ontsnappen en maakt van vervuiling een verhandelbaar product. Maar dat ze nu afgezwakt wordt, komt niet omdat men een beter alternatief heeft. Het is omdat de Europese heersende klasse andere prioriteiten heeft: concurrentie met de VS en China, en vooral de wapenwedloop. Voor tanks gelden de Europese begrotingsregels niet, voor warmtepompen wel.
België: creatief boekhouden
België doet het nog iets slechter. Bij de stemming over het Europese doel voor 2040 onthield België zich. Vlaams minister-president Diependaele (N-VA) vond dat het akkoord te weinig garanties bood voor de industrie. Zelfs een belofte die vandaag niets kost, was hem te veel. Federaal klimaatminister Crucke (Les Engagés) sprak van een “stap achteruit voor de geloofwaardigheid van België”. Alsof er op dat vlak nog veel te verliezen viel. Over het Belgische klimaatplan voor 2030 was de Europese Commissie in januari allesbehalve enthousiast: ze zag “een zeer beperkte verbetering”. Het plan haalt −42,7% in de sectoren buiten de Europese emissiehandel, terwijl −47% de verplichting is. Hernieuwbare energie komt uit op 20,4%, tegenover een Europese eis van 33%. Toch verwacht de Commissie dat België zijn verplichting haalt, “met behulp van flexibiliteit”. De Europese regels laten toe om over de hele periode 2021–2030 te rekenen, en de uitstoot lag in 2021–2024 lager dan gepland, door de coronacrisis en de energiecrisis. Het klimaatdoel halen door de lockdowns mee te tellen: wie niet sterk is, moet slim zijn.
Vlaanderen: het verkeer staat stil
In Vlaanderen ziet het er zo uit, volgens het eigen voortgangsrapport van de Vlaamse overheid:
| Vlaanderen, sectoren buiten de emissiehandel | Uitstoot 2024 | Tegenover 2005 |
|---|---|---|
| Transport | 16,4 Mton | −7% |
| Gebouwen | 9,7 Mton | −39% |
| Landbouw | 7,3 Mton | +1% |
| Industrie | 3,9 Mton | −20% |
| Afval | 2,0 Mton | −32% |
| Totaal | 39,2 Mton | −22% (doel 2030: −40%) |
Er werden in 2025 34.390 warmtepompen geplaatst, terwijl er volgens het eigen plan 60.700 per jaar nodig zijn. In twintig jaar tijd is de uitstoot van het verkeer amper gedaald. Volgens hetzelfde rapport daalde die van het personenvervoer met 21%, maar steeg die van het vrachtvervoer met 14%. Dat is geen toeval. Het is het resultaat van een economie die draait op just-in-time-leveringen per vrachtwagen van en naar de haven, terwijl het goederenvervoer per spoor geprivatiseerd en afgebouwd werd. Het is ook het resultaat van een beleid dat het openbaar vervoer kapotbespaart, de beslissing over hoe we wonen en ons verplaatsen aan de vastgoed- en automarkt overlaat, en de vergroening van het verkeer vooral organiseert via fiscale voordelen voor elektrische bedrijfswagens. Intussen vindt de federale regering-De Wever miljarden voor defensie, maar is er geen geld voor een gratis en uitgebreid openbaar vervoer.
China: wat staatssturing kan
En dan China. Hier moeten we oppassen voor twee valkuilen. De eerste is de westerse koudeoorlogsretoriek, die China afdoet als de grootste vervuiler en elke Chinese elektrische wagen als een bedreiging ziet. De tweede is het spiegelbeeld, dat ter linkerzijde steeds vaker opduikt: China als model, als bewijs dat een “goed gepland” overheidsbeleid werkt en dat het Westen gewoon het Chinese voorbeeld moet volgen. Beide zijn fout. De waarheid is interessanter.
Indrukwekkende cijfers

- China heeft eind september 1.320 GW aan zonnepanelen staan, ruim een derde van het wereldtotaal. Alleen al de “schone-energiebases” die Xi Jinping in 2021 aankondigde in de Gobiwoestijn, moeten tegen 2030 meer dan 550 GW aan zon en wind opleveren.
- In 2025 dekte de groei van zon, wind en kernenergie de volledige groei van de stroomvraag, en daalde de productie uit steenkool voor het eerst in tien jaar. Het aandeel van steenkool in de elektriciteit zakte van 70% in 2015 naar 55% in 2025 (zie figuur).
- De Chinese CO2-uitstoot is sinds maart 2024 vlak of dalend. In het derde kwartaal van 2026 daalde ze met 3,1%, de sterkste daling sinds de coronalockdowns.
- In september was een record van 67% van de verkochte nieuwe personenwagens elektrisch of plug-inhybride, en de helft van de zware vrachtwagens. Een op de twee nieuwe vrachtwagens: in Vlaanderen was dat 4,6% in 2025.
- De schone-energiesector was in 2025 goed voor 11,4% van het Chinese bbp en meer dan een derde van de economische groei. Er werd ongeveer 1.000 miljard dollar in geïnvesteerd, vier keer zoveel als in fossiele energie.
- De zonnepanelen, batterijen, wagens en windturbines die China dit jaar exporteert, zullen volgens berekeningen van het onderzoekscentrum CREA elk jaar zo’n 450 miljoen ton CO2 uitsparen in de rest van de wereld: bijna 2% van de uitstoot buiten China. In Pakistan zijn het goedkope Chinese panelen die miljoenen gezinnen stroom geven waar het net faalt.
Hoe en waarom
Hoe heeft China dat gedaan? Niet door de markt haar werk te laten doen. Staatsbanken die goedkoop krediet gaven, vijfjarenplannen met doelen per sector, en een industriebeleid dat de hele keten van grondstof tot eindproduct opbouwde. China heeft vandaag het overgrote deel van de wereldwijde productiecapaciteit voor zonnepanelen en batterijen in handen. De fabrikanten zijn grotendeels privébedrijven op de beurs, zoals LONGi en Tongwei. Maar de wind- en zonneparken zelf worden volgens Christophers voor meer dan 95% gebouwd door staatsbedrijven, gefinancierd door staatsbanken.
Waarom deed het Chinese regime dat? Niet uit klimaatbewustzijn. China voert het grootste deel van zijn olie in, langs zeestraten die de Amerikaanse vloot kan afsluiten, en de sluiting van Hormuz liet dit jaar zien wat dat betekent. Elke elektrische wagen is voor Peking een vat olie minder dat langs een vijandige marine moet. Zonnepanelen, batterijen en elektrische wagens, in China de “nieuwe drie” genoemd, zijn bovendien de sectoren waarmee China de technologische concurrentie met het Westen wil winnen. Na het barsten van de vastgoedzeepbel zochten de staatsbanken en de lokale overheden een nieuwe bestemming voor hun kapitaal, en stortten zich op die sectoren. En de “oorlog tegen de vervuiling” kwam er pas nadat de smog in de grote steden tot massale onvrede leidde. Een regime dat de transitie versnelt omdat het daar strategisch belang bij heeft, remt af zodra dat belang verschuift. De nieuwe kolencentrales tonen dat al.
Toch moeten we eerlijk erkennen wat er bereikt is. Het argument dat “de overheid dat niet kan”, dat alleen de markt zo snel kan investeren, wordt door China op een spectaculaire manier weerlegd. Dat is overigens niet nieuw: ook Frankrijk bouwde vanaf 1974 met een staatsgestuurd programma op ongeveer vijftien jaar een stroomvoorziening uit die voor ruim 70% op kernenergie draait. Maar de schaal en het tempo van China zijn ongezien. Ook in onze eigen traditie werd de Chinese economie soms te snel afgeschreven: in 2024 verscheen op deze site nog een vertaald artikel dat de “opgang van China” een “achterhaalde visie” noemde. Wat dat stuk wel juist zag, was de overcapaciteit en de schuldenberg. Wat het onderschatte, is hoe ver een sterke staat het kapitaal kan omleiden.
China: waar het kapitalistisch blijft
Christophers noemt de Chinese aanpak “zo ver van ‘kapitalistisch’ als je je kan voorstellen”, en spreekt zelfs van “centrale planning in actie”. Daar zijn we het niet mee eens. In 2011 beschreef Peter Taaffe China nog als een hybride economie “tussen twee stoelen”, waarvan nog niet vaststond of ze volledig kapitalistisch zou worden. Sindsdien is die vraag beantwoord. Ook de staatsbedrijven zijn op de beurs genoteerd, hebben aandeelhouders en worden beoordeeld op hun winst. De staat stuurt de investeringen, maar binnen een economie die draait op winst en op concurrentie, tussen bedrijven, tussen provincies en met de rest van de wereld. China is geen socialistisch land en geen model. Het is een kapitalistische economie met een uitzonderlijk sterke staat, en een imperialistische grootmacht in opbouw. Die logica is overal zichtbaar, ook in de klimaatcijfers.
Steenkool blijft de ruggengraat
In 2025 werden in China voorstellen ingediend voor 161 GW aan nieuwe of heropgestarte kolencentrales, een record. Er werd met de bouw van 83 GW gestart, en 95 GW werd aangesloten op het net: drie keer zoveel als alle kolencentrales die Duitsland nog heeft. De onderzoekers van CREA en Global Energy Monitor spreken van een “rush” van de kolensector om projecten nog goedgekeurd te krijgen voor het beleid strenger wordt. Terwijl de Chinese kolencentrales nu al maar de helft van de tijd draaien. Een deel kan dienen als reserve voor pieken, maar de kolenindustrie wil vooral haar plaats veiligstellen. China blijft ook in absolute termen de grootste uitstoter ter wereld, en verbrandt meer steenkool dan de rest van de wereld samen. Het nieuwe vijfjarenplan (2026–2030) voorziet dat het steenkoolgebruik ergens in die periode piekt, zonder te zeggen dat het daarna moet dalen. Het legt geen absoluut plafond op aan de uitstoot, alleen een daling van 17% van de uitstoot per eenheid bbp. En het wil de productie van brandstof uit steenkool uitbreiden.
Een bescheiden klimaatbelofte
Het nieuwe Chinese klimaatplan belooft tegen 2035 een uitstoot die 7 à 10% onder de piek ligt, zonder te zeggen wanneer die piek valt. Climate Action Tracker noemt dat “zeer ontoereikend” en niet verenigbaar met 1,5 °C. China haalt zijn doelen vaak sneller dan beloofd, zoals bij zon en wind, maar niet altijd: het doel voor de daling van de uitstoot per eenheid bbp tussen 2021 en 2025 werd gemist. En per inwoner stoot een Chinees nu meer uit dan een Europeaan.

Die figuur verdient een woordje uitleg, want ze wordt van alle kanten misbruikt. Op eigen grondgebied stoot China per inwoner 8,8 ton CO2 per jaar uit, meer dan de EU (5,4) maar veel minder dan de VS (14,5). Een deel daarvan is uitstoot voor producten die elders verbruikt worden. Rekenen we de uitstoot toe aan wie consumeert, dan zakt China naar 7,7 ton en stijgt de EU naar 7,2. Historisch ligt het helemaal anders. De totale fossiele uitstoot sinds 1750, gedeeld door de huidige bevolking, is 1.265 ton per Amerikaan en 676 ton per Europeaan, tegenover 211 ton per Chinees. Een Belg komt op 1.111 ton: België was het eerste land op het continent dat industrialiseerde, met steenkool. Wie China de schuld geeft, vergeet waar de CO2 in de atmosfeer vandaan komt. Wie China vrijpleit, vergeet dat de uitstoot van vandaag die van morgen bepaalt. Beide argumenten zijn waar, en beide zijn onvolledig. Ook de EU heeft haar uitstoot sinds 1990 fors verminderd, al gebeurde dat deels door zware industrie naar elders te verhuizen. Het echte punt is dat het niet om “landen” gaat, maar om wie beslist over de productie, in Washington, Brussel en Peking.
Overproductie, de kapitalistische ziekte
De goedkope zonnepanelen hebben een keerzijde. Staatsbanken en provinciale overheden pompten zoveel geld in de “nieuwe drie”, elk voor zich en in concurrentie met elkaar, dat er een enorme overcapaciteit ontstond. Dat is het tegendeel van planning. Bedrijven verkopen onder de kostprijs om marktaandeel te houden, en de Chinese overheid voert nu een campagne tegen die “involutie”, de nietsontziende prijsoorlog. Het zijn de arbeiders die betalen. Bij de vijf grootste Chinese zonnepanelenbedrijven kromp het personeel in 2024 met ongeveer 87.000 mensen, een derde van het totaal. In 2025 kwamen er nog eens 40.589 bij. Het is een klassiek beeld uit Het Kapitaal: concurrentie die tot overproductie leidt, prijzen die instorten, fabrieken die sluiten. Dat die overproductie toevallig de klimaattransitie versnelt, maakt ze niet minder kapitalistisch. Het toont wel wat er mogelijk zou zijn als die productiecapaciteit echt gepland werd voor wat de wereld nodig heeft, in plaats van voor marktaandeel. Nu worden de overschotten gedumpt op de markten van het Globale Zuiden. En de grondstoffen voor de batterijen komen uit mijnen in Congo en elders, vaak in Chinese handen, waar de arbeidsomstandigheden en de milieuschade niet veel verschillen van het oude koloniale model.
Als de staat de kraan dichtdraait
Sinds juni 2025 moeten nieuwe zonneparken in China hun stroom grotendeels op de markt verkopen, met slechts een beperkte prijsgarantie. In de maanden daarvoor was er nog een stormloop om projecten aan te sluiten onder de oude regels, met 92 GW in mei 2025 alleen. Daarna: in de eerste negen maanden van 2026 werd er 54% minder zonnecapaciteit bijgebouwd dan een jaar eerder. Met 111 GW is dat nog altijd veel, maar het is precies wat Christophers voorspelde: zodra de staat terugtrekt en de markt het moet doen, valt de investering terug.
Geen democratie
De beslissingen worden genomen door een bureaucratie die niemand verantwoording verschuldigd is, in samenspraak met grote bedrijven. Onafhankelijke vakbonden zijn verboden. De arbeiders die de panelen maken, hebben niets te zeggen over wat er gebouwd wordt, hoe, en wat er met de winst gebeurt. In Xinjiang onderdrukt het regime de Oeigoerse bevolking met massale opsluiting en bewaking. Volgens het mensenrechtenbureau van de VN kan dat neerkomen op “misdaden tegen de menselijkheid”. Onderzoekers van de Britse Sheffield Hallam University stelden vast dat de vier producenten van polysilicium in Xinjiang, de grondstof voor zonnepanelen, zelf melden dat ze deelnemen aan programma’s voor “arbeidstransfers”, die volgens de onderzoekers neerkomen op dwangarbeid. De bedrijven ontkennen, en over de omvang spreken de bronnen elkaar tegen. We plakken er dus geen cijfers op, maar wie China verdedigt, mag daar niet van wegkijken. De Sovjetunie had geen kapitalisten meer en een genationaliseerde economie, maar het plan lag in handen van een bureaucratie, niet van de werkenden. Haar geschiedenis leert dat planning zonder arbeidersdemocratie uiteindelijk vastloopt. Een plan dat geen slecht nieuws kan ontvangen, is geen plan maar een bevel. Het Aralmeer is daar het bekendste voorbeeld van.
De transitie als wapen in een koude oorlog
China zet zijn dominantie in de toeleveringsketens ook in als geopolitiek wapen, zoals met de exportbeperkingen op zeldzame aardmetalen van oktober 2025, die pas na een handelsakkoord met de VS voor een jaar werden opgeschort. Het Westen antwoordt met protectionisme. De EU legde in 2024 extra heffingen tot 35% op Chinese elektrische wagens, die Chinese merken sinds dit jaar kunnen ontlopen met minimumprijzen. De VS en Canada heffen 100% op Chinese elektrische wagens, en de VS ook torenhoge tarieven op zonnepanelen. Dat begon niet met Trump: de Amerikaanse heffingen van 100% voerde Biden al in. De klimaattransitie wordt zo een slagveld in de strijd tussen twee imperialistische blokken, waarbij elk blok zijn eigen kapitalisten wil beschermen. Voor het klimaat is dat het slechtste van beide werelden: de technologie die de omschakeling kan versnellen, wordt afgeremd, en de samenwerking die nodig is, wordt onmogelijk.
Wat de PVDA ziet, en wat ze niet ziet
De PVDA kijkt met veel sympathie naar China. Na Belém schreef de partij op haar Franstalige website dat “la Chine prend progressivement une place clé dans la lutte climatique”, tegenover een Europa dat zich bewapent en een VS die in klimaatscepsis vervalt. In een stuk over de geschrapte investering van Vioneo in de Antwerpse haven heet het dat China “dankzij een goed gepland overheidsbeleid” de grootste capaciteit aan zon en wind ter wereld heeft.
Over de feiten zijn we het grotendeels eens. Ook de conclusie die de PVDA in een stuk over Plug Power trekt, onderschrijven we: “wanneer de samenleving de financiële risico’s op zich neemt (…), moet ze ook eigendoms- en beslissingsrechten krijgen”. Al is een aandeel in ruil voor een risico nog iets anders dan de nationalisatie van een sector. In 2021 antwoordde PVDA-ondervoorzitter David Pestieau nog “neen” op de vraag of de PVDA voor de nationalisatie van de energiesector was. China toont net wat er gebeurt met staatsbedrijven die in een concurrentiemarkt blijven: ze gedragen zich als kapitalisten. Maar wat bij de PVDA vooral ontbreekt, is de vraag die het verschil maakt: wie plant er, en voor wie? Over de Chinese kolencentrales, de banen die verdwijnen en het ontbreken van vrije vakbonden lezen we bij de PVDA nauwelijks iets. China wordt voorgesteld als een succesvol industriebeleid, niet als een kapitalistische grootmacht met een sterke staat. Maar voor de Chinese arbeiders die hun job verliezen in de prijsoorlog, maakt dat onderscheid wel degelijk uit.
Het gevaar is dat een deel van de linkerzijde de les trekt dat we gewoon een “sterke staat” nodig hebben, en dat het klimaat gered kan worden door een verstandige elite die de investeringen goed stuurt. Dat is de les niet. China toont dat staatssturing de transitie kan versnellen. Het toont ook dat staatssturing binnen het kapitalisme blijft botsen op winst, concurrentie, overproductie, nationale belangen en een bureaucratie die zichzelf beschermt. Wat ontbreekt, is niet méér staat, maar een ander soort staat: een waarin de werkende klasse zelf beslist.
Wat wij voorstellen
Voor stroom, verwarming en personenvervoer is de transitie geen technisch probleem meer. Voor staal, cement, chemie, landbouw en luchtvaart zijn er nog echte technische uitdagingen, maar ook daar is het vooral een kwestie van wie investeert en waarin. De kern is dus een probleem van eigendom en macht. Daaruit volgen onze voorstellen.
- De energiesector in publieke handen, van productie tot distributie, onder democratische controle van de werkenden en de gebruikers. Een publieke energieproducent hoeft geen aandeelhouders te bedienen. Hij moet zorgen dat er genoeg schone en betaalbare stroom is. Dan valt de paradox van Christophers weg. De keuze hangt niet meer af van welk rendement een investering de aandeelhouders oplevert, maar van wat op lange termijn het best is voor mens en planeet. Ook de kosten die vandaag buiten elke boekhouding vallen, zoals hittegolven, overstromingen en mislukte oogsten, kunnen dan meetellen.
- De grote vervuilers en de banken in publieke handen. Het Antwerpse petrochemische cluster, na Houston het grootste ter wereld, wordt niet groen omdat een aandeelhouder in Texas of Riyad dat wil. Een publiek bankwezen kan de investeringen organiseren die een privébank nooit zal doen. Wanneer een multinational een groen project afvoert, zoals Vioneo en Plug Power in de Antwerpse haven, of een fabriek sluit, zoals Audi in Vorst, dan moet de overheid ze overnemen, zonder de grote aandeelhouders uit te kopen.
- Een rechtvaardige omschakeling met jobgarantie. Wie in een vervuilende sector werkt, mag niet de rekening betalen. Elke omschakeling met behoud van werk en loon, en met arbeidsduurverkorting zonder loonverlies, onder controle van de arbeiders zelf, zoals de arbeiders van Lucas Aerospace in 1976 al voorstelden, en zoals wij het bij Van Hool deden voor groene bussen.
- Een massaal publiek investeringsplan: renovatie van woningen wijk per wijk, warmtepompen en warmtenetten die de restwarmte van de industrie benutten, gratis en uitgebreid openbaar vervoer, goederenvervoer van de weg naar het spoor, en een netwerk dat zon en wind kan opvangen. Dat geld is er, als we het niet in de wapenwedloop steken.
- Internationale samenwerking in plaats van een handelsoorlog. Geen handelsoorlog die de verspreiding van schone technologie afremt, maar een gezamenlijk plan met de werkende klasse in China, Europa en het Globale Zuiden, met onafhankelijke vakbonden in China. Technologie, patenten en kennis horen vrij te zijn. Klimaatfinanciering moet bestaan uit giften, niet uit leningen die van armere landen schuldenslaven maken. De schulden van het Globale Zuiden, ook die bij Peking, moeten geschrapt worden.
- Een democratisch plan voor de economie, niet vanuit een ministerie of een partijbureau, maar met de mensen die het werk doen en de mensen die er de gevolgen van dragen. Socialistische planning is geen dictaat van bovenaf, maar het tegenovergestelde: de economie onder controle van de meerderheid.
Is dat utopisch? Tegenover een COP-voorzitter die de uitfasering van fossiele brandstoffen “niet realistisch” vindt, terwijl de wetenschap ons minder dan vier jaar budget geeft, is de vraag wat er eigenlijk realistisch is. China heeft aangetoond hoe snel het kan gaan als investeringen niet langer wachten op het rendement van privé-investeerders. Maar ook dat zo’n sprong vastloopt in overproductie en kolencentrales, zolang de beslissingen bij een bureaucratie en concurrerende kapitalisten liggen. Stel je voor wat mogelijk wordt als die beslissingen bij de werkende meerderheid liggen.
De klimaattop in Antalya zal daar geen antwoord op geven. Het antwoord komt van onderuit. Scholieren die spijbelen voor het klimaat, kosten niemand winst. Werkenden die het werk neerleggen, wel. Wie de energiecentrales, de havens en de fabrieken doet draaien, kan ze ook stilleggen, en kan mee beslissen hoe ze anders kunnen draaien. Daarom moet de klimaatbeweging de handen in elkaar slaan met de arbeidersbeweging. De beweging die op 11 oktober met tienduizenden mensen door Brussel trok, de vakbonden die op 23 november tegen de besparingen betogen, de vrouwen die op 29 november tegen geweld op straat komen. Het zijn verschillende strijden, maar tegen dezelfde logica: een systeem dat altijd geld vindt voor oorlog en aandeelhouders, en nooit voor wat het leven leefbaar maakt. Het klimaat is te belangrijk om aan de kapitalisten over te laten. De technologie om de planeet te redden bestaat. Wat ontbreekt, is de macht om ze in te zetten. Die macht moeten we zelf veroveren.